In Elst aangetroffen oorlogstuig.
In Elst aangetroffen oorlogstuig. (Foto: )

Bennekommer bezorgt dagboek Elst

Door Martin Brink

Elst - Bennekommer Huibert van Verseveld (47) leverde medio december een bijzonder 166 pagina's tellend boek af. Hij transcribeerde namelijk het dagboek van Johannes (Has) van Kooten over de periode 1939 tot en met 1946. Hij maakte er een fraaie publicatie van. Van Kooten beschrijft het dagelijkse leven in het Utrechtse Elst, het geboortedorp van Huibert waar hij al negentien jaar niet meer woont maar waar nog wel familie woont en waar hij zich sterk toe getrokken voelt.

Als geboren en getogen Elstenaar zwaaien deuren voor hem zonder moeite open en weet hij (samen met zijn vader) de weg. Dat heeft de laatste jaren geresulteerd in een omvangrijke zoektocht naar alles wat zich in Elst een omgeving heeft afgespeeld in de Tweede Wereldoorlog. En dat is heel wat. ''Op het einde van de oorlog was Elst echt een kruispunt van gebeurtenissen. Aan de overzijde was er het bevrijde Betuwe met beschietingen over en weer, aan deze kant de bezetting met vooral Hollandse SS.''

Solo

Het eerste resultaat van zijn zoektocht werd in december gepresenteerd in multifunctioneel centrum Het Bestegoed in Elst. Tegenover een volle zaal overhandigde hij het dagboek van Has van Kooten aan zowel de Rhenense burgemeester Hans van der Pas als aan zijn vader Huib van Verseveld. Het is voor 19,95 euro te koop bij de Albert Heijn en bij drogisterij Pater in Elst en bij Libris-boekhandel Van Kooten aan de Zandstraat in Veenendaal.
Van Verseveld is op het onderzoekvlak eigenlijk een sologanger. Hij opereert zelf en weet precies waar hij naar toe wil, net zoals hij in het verleden als vrijwilliger betrokken was bij vijf onderzoeksexpedities in Egypte. Hij had graag een opleiding tot Egyptoloog gevolgd, maar dat is er niet van gekomen. Hij bespeelt tegenwoordig een totaal ander vakgebied. Hij zit in de sales van telefoonaccessoires. Het zelf opereren is overigens maar betrekkelijk. Hij werkt graag samen met anderen áls die tenminste ook open staan voor uitwisseling van gegevens. Hij maakt helaas veel te vaak anders mee. ''Het moet niet van één kant komen,'' stelt hij.
De uitgave heeft hij zelf op de markt gebracht. Een bevriende vormgever was bereid om het manuscript op te maken. Huibert liet het op eigen kosten drukken in een oplage van 400 stuks. De uitgave is fraai gebonden en met een harde omslag.

'Doe maar gewoon'

De eigen uitgave wordt ook gekenmerkt doordat er geen Franse- en titelpagina in is te vinden. Het kent ook geen ISBN-nummer. De lezer stapt als het ware zo in het boek. ''Je moet het zien als een eenvoudige uitgave, helemaal op z'n Elsters: doe maar gewoon.''
In geschiedenis is Huib altijd geïnteresseerd geweest. Dat begon al toen hij in 1981 bij toeval in een nieuwbouwwijk in Elst een Merovingisch grafveld werd ontdekt. De jonge Huibert stond er met zijn neus bovenop. In de loop van de jaren hoorde hij veel oorlogsverhalen. Een zoekonderwerp was daarmee geboren. Hij bezocht archieven en las alles over het dorp en de Tweede Wereldoorlog in deze regio. Hij hoorde over velerlei perikelen van die jaren zoals mobilisatie, neergestorte vliegenier(s) en merkte de relatief rustige eerste jaren op. In de nadagen van 1944 begon het echter behoorlijk te rommelen. Vanaf operatie Market Garden bevolkte de Nederlandse SS Elst en moesten de 1800 inwoners evacueren.

Teveel zaken

Huibert weet dat er in Elst al vele jaren onderzoeksgroepen zijn die onder meer alles over de Tweede Wereldoorlog te weten willen komen. Die onderzoeken hebben weliswaar geresulteerd in lezingen, een beter eerbetoon aan geallieerden die het leven lieten maar tot daadwerkelijk een fysiek boek, voor iedereen iets tastbaars immers, daar is het nog niet van gekomen.

''Ik denk dat de meeste onderzoekers zich niet op één onderwerp richten maar met teveel zaken bezig zijn waardoor het maar voortduurt. Je moet prioriteiten stellen. Ik heb dat juist wél gedaan, ondanks dat er veel onderwerpen waren om uit te zoeken,'' aldus Huibert die tijdens zijn onderzoeken en gesprekken met mensen op het dagboek van Van Kooten stuitte. De schrijver (geboren in 1923) is zelf al overleden maar diens zuster Nierra Stuivenberg-van Kooten had het in bezit. Huibert: ''Misschien heb ik iets voor je, zei ze toen ik bij haar op bezoek kwam.''

Dagboek

Tot zijn niet geringe verbazing kwam ze met het dagboek aanzetten. Een boek volgeplakt met foto's, kunstig vormgegeven teksten en krantenstukjes. Het bleek een tijdsbeeld met beschrijvingen uit Elst, Amerongen, Leersum, Doorn Langbroek, Veenendaal en Rhenen.
Huibert besloot de tekst in zijn computer te zetten en er een publieke uitgave van te maken. Hij raakte in de ban van het geschrevene. Het zijn zeg maar eenvoudige huis-tuin-en-keukenervaringen, het gewone leven van een doorsnee Elsterse jongeman in oorlogstijd. Een paar maanden voor de presentatie overleed ook Nierra Stuivenberg. ''Ik heb een boek op haar graf gelegd. Ik hoop dat ze het mooi vindt'', zegt Huibert. Hij kwam het dagboek op het spoor omdat hij alles wilde weten over de bezetting. Hij hoorde over het ontwapeningsterrein (''Geen krijgsgevangenenkamp, zoals ooit werd geschreven en steeds is overgenomen'') tegenover De Eikelkamp aan de Veenendaalsestraatweg.

Soldaten ontwapend

Daarnaast aan de Rijksstraatweg 233 (nu Zwijnsbergen) woonde Has van Kooten. Op dit terrein werden vanaf 10 mei 1945 in totaal 5783 soldaten ontwapend, waaronder 3000 leden van de 34e SS Freiwilligen-Grenadier-Division ´Landstorm Nederland´ divisie 83/84. Enkele dagen later werden allen over de inmiddels provisorisch gerepareerde Vaartburg in Veenendaal (die op 7 mei door de Hollandse SS was opgeblazen, waarbij er één zelf het leven liet) afgemarcheerd naar het kamp in Harskamp. ''Alles werd achtergelaten. Ook paarden. Sommige Elstenaren zijn er zeker beter van geworden. Paarden en wagens werden verdeeld onder de Elstenaren en ik ben er van overtuigd dat op zolders nog heel wat oorlogsspul moet liggen.''

Details

Er zijn ook prikkelende details die hij nog gaat verwerken. Als voorbeeld geeft hij: ''Rost van Tonningen zou gevangen genomen zijn aan de Zandstraat in Veenendaal en vandaar naar Elst overgebracht. Er is een persoonlijke verklaring van ene Slotboom en zijn weduwe die hem daar gezien hebben. Daar heeft Prins Bernhard hem opgehaald maar er is geen bewijs van.'' Andere verhalen gaan over kruiwagens met Duits geld aan de Franseweg, zilver en goud afkomstig van de bankoverval in Tiel dat begraven zou liggen in de Elsterse bossen, een door het verzet doodgeslagen Duitser en een achter het Dorpshuis geëxecuteerde Duitser die was gedeserteerd.


De onderzoeker richtte zich niet alleen op archiefwerk en mondelinge overleveringen maar hij pakte ook de metaaldetector en ging zoeken op cruciale plekken. Door wat hij vond ontdekte hij daadwerkelijk waar het Duitse luchtafweergeschut bij de Rijn heeft gestaan. Bezoekers van de prestatie kregen alvast een voorproefje te zien van wat er in één van de volgende boeken daarover komt.
Huibert gaat door met onderzoeken. Hij is nog lang niet klaar. Steeds komen er vragen naar boven, steeds weer melden Elstenaren prikkelende details die vragen om antwoorden en om verder te zoeken. Hij weet dat sommige antwoorden onder de bevolking verborgen liggen.
Daar richt hij zich nu op want in archieven is nog wel veel te vinden maar zeker op persoonlijke dossiers rust nog altijd een embargo. Vooral met de huidige AVG-regels lijkt alles nóg meer gesloten dan voorheen. Dan kunnen onderzoekers pas na 2036 in de archieven terecht.

Nog meer dagboeken

Inmiddels heeft Van Verseveld ook twee andere dagboeken aangeboden gekregen. Een ervan wordt in maart of april uitgegeven. ''Op termijn wil ik ook een boek maken met onderzoekswerk over de oorlog in Elst. Juist daarover heb ik al veel gevonden!'' Hij belooft dat daarin ook de Joodse onderduik zal worden opgenomen. Over dat onderwerp is hij in de laatste maanden heel wat onbekende zaken te weten gekomen.
Maar daarin ook prikkelende details, waarvan nog geen vaststaande bewijzen zijn gevonden. Als voorbeeld geeft hij: ''Rost van Tonningen zou gevangen genomen zijn aan de Zandstraat in Veenendaal en vandaar naar Elst overgebracht. Er is een persoonlijke verklaring van ene Slotboom en zijn weduwe die hem daar gezien hebben. Daar heeft Prins Bernhard hem persoonlijk opgehaald. Helaas is hier geen bewijs van.''

Informatie

Andere verhalen gaan over twee kruiwagens vol met Duits geld aan de Franseweg, zilver en goud afkomstig van de bankoverval in Tiel dat begraven zou liggen in de Elsterse bossen, een door het verzet doodgeslagen Duitser en een achter het Dorpshuis geëxecuteerde Duitser die was gedeserteerd.
Informatie
Wie in contact wil komen met Huibert, kan een mail sturen naar Elstwoii@gmail.com. En volg de Facebookpagina www.facebook.com/Onderzoek-Elst-Utrecht-WOII voor de laatste informatie.

Meer berichten